Everyman w literaturze: Kim jest przeciętny bohater?

Everyman w literaturze: Czym właściwie jest ten popularny motyw?

Kiedy otwierasz nową książkę i zaczynasz śledzić losy wykreowanych postaci, bardzo często szybko zauważasz, że główny bohater nie jest nadludzkim herosem. Właśnie wtedy pojawia się przed tobą everyman w literaturze, czyli postać tak zwyczajna, powszechna i uniwersalna, że od razu możesz się z nią utożsamić. Nie posiada magicznych zdolności, nie zarządza wielomiliardową korporacją ani nie została wybrana przez starożytną przepowiednię do uratowania całego wszechświata. Zamiast tego boryka się z codziennymi problemami, odczuwa strach, bywa zagubiona i po prostu stara się przetrwać w okolicznościach, które często ją przerastają. Taki archetyp bohatera stanowi idealne odzwierciedlenie przeciętnego odbiorcy, pełniąc funkcję swoistego lustra, w którym możemy przejrzeć nasze własne lęki, marzenia i dylematy moralne. Twórcy sięgają po ten motyw od wieków, ponieważ doskonale wiedzą, że najłatwiej nawiązać więź emocjonalną z kimś, kto przypomina nas samych. Zwyczajność staje się tu największą siłą narracyjną. W sytuacji, gdy dookoła dzieją się rzeczy absurdalne, fantastyczne lub przerażające, szary człowiek staje się naszym bezpiecznym punktem odniesienia. Pozwala to na budowanie niezwykle silnego napięcia i głębokiego zaangażowania emocjonalnego, ponieważ kibicujemy komuś, kto startuje z tej samej pozycji, co my. Należy podkreślić, że obecność takiej figury w tekście zmienia perspektywę odbioru dzieła, czyniąc je bardziej osobistym i dotykającym realnych ludzkich spraw. Zamiast podziwiać niedościgniony ideał, sympatyzujemy z potknięciami, frustracjami i drobnymi sukcesami kogoś, kogo moglibyśmy spotkać na ulicy, w sklepie czy w biurze.

Dlaczego twórcy tak chętnie wykorzystują przeciętnego człowieka?

Obecność szarego obywatela w centrum wydarzeń ma ogromne znaczenie dla struktury opowieści. Taki protagonista często zostaje wbrew własnej woli wciągnięty w wielki konflikt, co pozwala na powolne, naturalne objaśnianie wykreowanej rzeczywistości odbiorcy. Dobrym przykładem jest Arthur Dent z kultowej serii książek. Kiedy Ziemia zostaje zniszczona, Arthur wędruje przez kosmos w szlafroku, stanowiąc jedyny głos rozsądku w absurdalnym wszechświecie. Jego całkowite nieprzystosowanie do sytuacji generuje komizm, ale też ułatwia przyswojenie skomplikowanych koncepcji science fiction. Z kolei w literaturze poważniejszej, na przykład u Kafki, bezradność bohatera potęguje grozę sytuacji. Zobaczmy zestawienie znanych postaci, które idealnie wpisują się w ten archetyp.

Postać literacka Tytuł dzieła (Autor) Znaczenie dla fabuły i odbiorcy
Józef K. Proces (Franz Kafka) Symbolizuje całkowitą bezradność samotnej jednostki wobec wszechpotężnej i niezrozumiałej biurokracji.
Arthur Dent Autostopem przez Galaktykę (Douglas Adams) Pełni rolę głosu zdrowego rozsądku i uosabia frustrację zwykłego człowieka wrzuconego w kosmiczny absurd.
Winston Smith Rok 1984 (George Orwell) Reprezentuje szarego, uciskanego obywatela próbującego zachować resztki człowieczeństwa w totalitaryzmie.

Korzyści płynące z zastosowania tego zabiegu pisarskiego są ogromne. Przyjrzyjmy się najważniejszym powodom, dla których autorzy nieustannie wracają do tego rozwiązania w swoich tekstach:

  1. Łatwość budowania empatii: Odbiorca natychmiast współodczuwa emocje kogoś, kto posiada podobne słabości i braki, co przyspiesza proces wchodzenia w świat przedstawiony.
  2. Zwiększenie realizmu świata: Nawet najbardziej fantastyczna lub przerażająca rzeczywistość wydaje się bardziej wiarygodna, gdy obserwujemy ją oczami sceptycznego, zwykłego człowieka.
  3. Naturalny sposób przekazywania wiedzy: Bohater, który nic nie wie o otaczającym go dziwnym środowisku, musi o wszystko pytać, co pozwala autorowi w nienachalny sposób tłumaczyć zasady panujące w danej rzeczywistości.
  4. Uniwersalizm przesłania: Sukcesy i porażki zwykłego obywatela można łatwo przełożyć na szerokie, ogólnoludzkie doświadczenia, omijając bariery kulturowe czy historyczne.

Średniowieczne początki i moralitety

Historia tego motywu sięga głębokiego średniowiecza. Samo określenie wywodzi się bezpośrednio z piętnastowiecznego angielskiego moralitetu zatytułowanego po prostu Każdy, gdzie główny bohater nosił dokładnie takie imię. W tego typu sztukach teatralnych i tekstach dydaktycznych postać ta dosłownie reprezentowała całą ludzkość. Nie miała indywidualnych cech, unikalnej biografii ani specyficznych wyróżników. Jej zadaniem było ukazanie uniwersalnej drogi duszy przed oblicze Boga. Podczas swojej podróży bohater spotykał uosobienia różnych wartości, takich jak Dobre Uczynki, Wiedza, Piękno czy Siła, które ostatecznie go opuszczały w obliczu śmierci. Ten alegoryczny sposób przedstawiania ludzkiego losu miał na celu skłonienie widzów i czytelników do refleksji nad własnym życiem i moralnością. W Polsce podobny schemat odnajdujemy w dziele znanym jako Skarga umierającego. Postać ta była wówczas traktowana jako zbiór cech ogólnoludzkich, bez psychologicznej głębi, stanowiąc czyste narządzie edukacji religijnej i moralnej ówczesnego społeczeństwa.

Ewolucja w epoce nowożytnej i realizm

Wraz z nadejściem renesansu, oświecenia, a zwłaszcza dziewiętnastowiecznego realizmu, motyw ten przeszedł ogromną ewolucję. Przestał być wyłącznie religijną alegorią, a stał się pełnokrwistą reprezentacją kształtującej się klasy średniej i mieszczaństwa. Pisarze tacy jak Charles Dickens, Anton Czechow czy Honoré de Balzac zaczęli umieszczać w centrum swoich narracji urzędników, drobnych kupców, studentów i nauczycieli. Opowieści przestały dotyczyć wyłącznie królów, wielkich wodzów czy mitycznych herosów. Zainteresowanie twórców przeniosło się na prozę życia. Przeciętny obywatel stał się nośnikiem krytyki społecznej. Ukazywano jego codzienne zmagania z biedą, niesprawiedliwością systemu klasowego czy samotnością w wielkim mieście. Bohater zyskał psychologiczną głębię, własną historię i indywidualne pragnienia, jednak nadal pozostawał reprezentantem ogromnej grupy ludzi dzielących ten sam los i status społeczny.

Współczesne oblicze szarego człowieka

Dwudziesty i dwudziesty pierwszy wiek to czas, kiedy szary obywatel stał się kluczową figurą literatury egzystencjalnej oraz dystopijnej. Światowe konflikty, rozwój bezdusznej biurokracji, totalitaryzmy i pędząca technologia sprawiły, że jednostka poczuła się wyjątkowo mała i nieważna. Pisarze znakomicie wychwycili ten nastrój. Winston Smith z powieści George’a Orwella czy Józef K. powołany do życia przez Franza Kafkę to idealne przykłady współczesnego ujęcia tego tematu. Bohaterowie ci rzadko wygrywają w starciu z potężnym systemem. Ich walka często skazana jest na porażkę, ale to właśnie ich zmagania z opresyjną rzeczywistością wywołują największe poruszenie. Współcześnie motyw ten pojawia się masowo w gatunkach takich jak science fiction, horror oraz thriller psychologiczny, udowadniając, że obserwowanie prób przetrwania podejmowanych przez zwyczajną osobę pozostaje najbardziej emocjonującym doświadczeniem czytelniczym.

Psychologiczna konstrukcja przeciętnego bohatera

Z perspektywy teorii literatury i narratologii, tworzenie uniwersalnej postaci wymaga niezwykłej precyzji psychologicznej. Twórca musi zachować delikatny balans pomiędzy nadaniem bohaterowi indywidualności, która czyni go wiarygodnym, a pozostawieniem pewnych niedopowiedzeń, które funkcjonują jak puste luki. Te puste przestrzenie odbiorca automatycznie wypełnia własnymi doświadczeniami, lękami i nadziejami. Zjawisko to przypomina koncepcję czystej karty, choć w ujęciu literackim bohater nigdy nie jest całkowicie pozbawiony cech. Posiada on raczej cechy na tyle powszechne, że nie alienują one żadnego segmentu odbiorców. Często używa się do tego celu specyficznego słownictwa, neutralnych środowisk, takich jak biuro czy typowe mieszkanie w bloku, oraz relacji rodzinnych, które są zrozumiałe dla większości populacji. Zbyt specyficzna biografia czy rzadka wiedza ekspercka zniszczyłaby tę delikatną więź.

Rola identyfikacji czytelniczej w procesie odbioru

Badacze zajmujący się estetyką odbioru zwracają uwagę na mechanizmy kognitywne zachodzące podczas lektury. Neurobiologia wskazuje na rolę tak zwanych neuronów lustrzanych, które aktywują się, gdy obserwujemy lub czytamy o działaniach i emocjach innej osoby, wywołując w nas poczucie fizycznego i psychicznego współprzeżywania. Im bardziej postać przypomina nas samych, tym silniejsza jest ta reakcja. Zobaczmy zbiór faktów literackich dotyczących tego mechanizmu:

  • Projekcja psychologiczna: Czytelnik podświadomie rzutuje własne cechy na protagonistę, jeśli ten nie posiada mocno zarysowanych, sprzecznych z poglądami odbiorcy przekonań.
  • Zawieszenie niewiary: Zwyczajność głównego punktu odniesienia ułatwia akceptację nierzeczywistych elementów świata przedstawionego.
  • Minimalizacja dystansu epickiego: Zastosowanie odpowiedniego języka i perspektywy sprawia, że bariera między tekstem a odbiorcą ulega zatarciu, co intensyfikuje emocje towarzyszące lekturze.
  • Efekt substytucji: Odbiorca w wyobraźni wstawia samego siebie na miejsce uczestnika zdarzeń, przeżywając literacką przygodę jako osobiste doświadczenie.

Brak wybitnych talentów i nadprzyrodzonych zdolności

Jak rozpoznać i analizować ten archetyp w tekście? Pierwszym i najbardziej widocznym sygnałem jest całkowity brak nadzwyczajnych umiejętności. Taka osoba nie potrafi latać, nie jest genialnym strategiem ani wybitnym naukowcem z trzema doktoratami. Jej kompetencje ograniczają się do tego, co przeciętny człowiek wynosi ze standardowej edukacji i życiowego doświadczenia. Jeśli musi walczyć, robi to niezdarnie, często korzystając z przypadkowych przedmiotów zamiast wyrafinowanej broni. Gdy próbuje rozwiązać skomplikowaną zagadkę, popełnia błędy, gubi się w dedukcji i wielokrotnie ponosi porażkę, zanim przypadkiem wpadnie na właściwy trop. Ten realizm w ukazywaniu ludzkich ograniczeń jest kluczowy dla budowania napięcia.

Reaktywność zamiast proaktywnego działania

Kolejną istotną cechą jest sposób, w jaki protagonista angażuje się w fabułę. Wybitni herosi zazwyczaj sami szukają przygód, mają wielką misję lub od początku napędzają akcję swoimi decyzjami. Zwykły obywatel jest z natury reaktywny. Oznacza to, że unika kłopotów tak długo, jak to możliwe. Nie szuka konfrontacji ani nie pragnie zbawiać świata. Zazwyczaj zostaje uwikłany w sieć wydarzeń przez absolutny przypadek, splot niefortunnych okoliczności lub siłę wyższą, na którą nie ma wpływu. Dopiero gdy sytuacja zaczyna bezpośrednio zagrażać jego życiu, zdrowiu lub najbliższym, podejmuje działania. Zmiana postawy z biernego obserwatora na aktywnego uczestnika to główna oś rozwoju psychologicznego takiej postaci.

Uniwersalne, codzienne problemy jako oś konfliktu

Nawet jeśli fabuła dotyczy morderstwa, inwazji obcych lub podróży w czasie, główny motywator bohatera pozostaje niezwykle przyziemny i bliski ludzkim sprawom. Jego celem rzadko jest obalenie międzygalaktycznego imperium dla samej idei wolności. Często walczy o to, by po prostu wrócić do domu, ochronić swoją rodzinę, zdobyć pożywienie lub udowodnić własną niewinność i uniknąć więzienia. Ta przyziemność motywacji sprawia, że działania postaci stają się dla nas w pełni zrozumiałe. Nie musimy podzielać jej politycznych czy filozoficznych wizji, by kibicować jej w dążeniu do odzyskania dawnego, spokojnego życia.

Reprezentacja szerszej grupy społecznej

Ostatnim elementem pozwalającym na poprawną analizę jest przynależność środowiskowa. Zwyczajny bohater reprezentuje określoną warstwę społeczną, z którą czytelnik może łatwo się zidentyfikować. Często jest to urzędnik niskiego szczebla, przeciętny uczeń, pracownik korporacji lub właściciel niewielkiego biznesu. Posiada typowe problemy finansowe, stresuje się relacjami z szefem lub przeżywa rozterki miłosne. Jego otoczenie przypomina to, które znamy z własnego doświadczenia. Ta normalność środowiska stanowi potężny kontrast dla wydarzeń przerywających dotychczasową rutynę, co znakomicie uwydatnia dramatyzm sytuacji i ułatwia wciągnięcie odbiorcy w środek opowieści.

Konfrontacja z popularnymi nieporozumieniami

Wokół omawianego archetypu narosło sporo błędnych przekonań. Przyjrzyjmy się kilku z nich, aby lepiej zrozumieć, na czym polega jego prawdziwa siła.

Mit: Everyman musi być postacią nudną i pozbawioną wyrazistego charakteru.
Rzeczywistość: Zwyczajność absolutnie nie oznacza nudy. Tacy bohaterowie bardzo często charakteryzują się niezwykle bogatym życiem wewnętrznym, celnym humorem, cynizmem lub trafnymi, błyskotliwymi spostrzeżeniami dotyczącymi otaczającego ich świata.

Mit: Ten schemat postaci występuje wyłącznie w literaturze realistycznej i obyczajowej.
Rzeczywistość: Gatunki fantastyczne, w tym science fiction, fantasy i horror, nieustannie korzystają z tego motywu. Zderzenie normalności z niesamowitością to jeden z najbardziej skutecznych chwytów fabularnych w historii pisarstwa.

Mit: Postać ta musi zawsze pełnić rolę męską.
Rzeczywistość: Archetyp ten nie posiada przypisanej płci. Alicja w Krainie Czarów czy Bella Swan to również przykłady bohaterek funkcjonujących w ramach tego uniwersalnego schematu budowania postaci.

Mit: Przeciętny obywatel w trakcie trwania fabuły zawsze przeobraża się w nieustraszonego herosa.
Rzeczywistość: W wielu klasycznych, zwłaszcza egzystencjalnych lub dystopijnych utworach, bohater do samego końca pozostaje słaby, zagubiony i nie udaje mu się wygrać ze złem, co tylko potęguje tragiczny wydźwięk dzieła.

Czy Bilbo Baggins to klasyczny przedstawiciel tego archetypu?

Tak, na początku swojej drogi we wczesnych rozdziałach opowieści Bilbo reprezentuje typowego hobbita. Ceni wygodę, jedzenie, spokój domowego ogniska i zdecydowanie unika niebezpiecznych przygód. Jego zwyczajność pomaga czytelnikowi wejść w magiczny, rozbudowany świat Śródziemia.

Skąd dokładnie wzięła się nazwa tego motywu?

Nazwa wywodzi się bezpośrednio ze średniowiecznej angielskiej sztuki teatralnej typu moralitet, noszącej tytuł Każdy. Jej główny bohater, będący uosobieniem całej ludzkości, staje przed sądem ostatecznym, co zapoczątkowało literacką tradycję ukazywania reprezentantów ogółu.

Czy postać ta musi występować w roli głównego narratora?

Nie jest to regułą. Zwyczajny bohater bardzo często funkcjonuje jako towarzysz wybitnego herosa. Przykładem może być doktor Watson, poprzez którego perspektywę obserwujemy działania genialnego, lecz ekscentrycznego Sherlocka Holmesa.

Jakie cechy odróżniają ten typ od antybohatera?

Antybohater często celowo łamie zasady moralne, wykazuje się cynizmem, brakiem empatii i działa na krawędzi prawa, choć ostatecznie może stawać po stronie dobra. Szary obywatel nie ma złych intencji, a jego niedoskonałości wynikają jedynie ze zwykłych ludzkich słabości, a nie z mrocznej natury.

Czy Harry Potter na początku swojej drogi wpisuje się w ten schemat?

Tylko częściowo. Choć początkowo żyje w świecie ludzi i ma przyziemne problemy (dręczenie przez rodzinę Dursleyów), szybko okazuje się wybrańcem o unikalnych, potężnych mocach, co wyklucza go z klasycznej definicji zwykłego obywatela w późniejszych częściach sagi.

Jakie gatunki literackie najchętniej z tego korzystają?

Oprócz klasycznej powieści obyczajowej, motyw ten dominuje w literaturze dystopijnej, postapokaliptycznej, thrillerach psychologicznych i kosmicznym horrorze. Twórcy używają tego narzędzia, by ukazać ludzką kruchość w obliczu wielkich zagrożeń.

Czy tworzenie takich postaci jest trudne dla pisarza?

Paradoksalnie wymaga to ogromnej wnikliwości obserwacyjnej. Pisarz musi doskonale rozumieć ludzką psychologię, by stworzyć kogoś na tyle uniwersalnego, by nie obciążyć go zniechęcającymi, specyficznymi wadami, a jednocześnie na tyle realnego, by wzbudzał autentyczne, ciepłe emocje.

Podsumowując, kreowanie przeciętnych, zagubionych i pełnych ludzkich słabości uczestników wydarzeń to jedno z najpotężniejszych narzędzi w warsztacie każdego pisarza. Pozwala znieść barierę między papierem a wyobraźnią, wciągając nas w sam środek wielkich literackich wydarzeń. Zwróć uwagę na książki, które planujesz przeczytać w najbliższym czasie. Jakie uniwersalne cechy posiadają pojawiający się w nich ludzie? Podziel się swoimi spostrzeżeniami i daj nam znać w komentarzu, jaki jest twój ulubiony zwykły bohater ze świata literatury!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *